Skandal w polskiej diecezji. Co najmniej 50 małoletnich doświadczyło nadużyć

Powołanie komisji i zakres działań w diecezji sosnowieckiej

Komisja "Wyjaśnienie i Naprawa" powstała 26 października 2024 roku z inicjatywy biskupa sosnowieckiego Artura Ważnego. Jej celem było zbadanie przypadków wykorzystywania seksualnego małoletnich w diecezji sosnowieckiej oraz określenie odpowiedzialności osób duchownych i świeckich w strukturach kościelnych. Władze diecezji podkreślały, że komisja działa niezależnie i wszystkie dokumenty archiwalne, a także bieżące materiały kurii były udostępnione badaczom. W tym procesie analizowano między innymi teczki personalne księży, akta postępowań kanonicznych, bieżącą korespondencję, a także dokumenty znajdujące się w Instytucie Pamięci Narodowej i sądach, jeżeli mogły być udostępnione w ramach trwających postępowań.

Komisja skupiała się nie tylko na prawie kanonicznym, lecz również na przepisach państwowych, w tym Kodeksie karnym, badając przeszłe przypadki zarówno duchownych żyjących, jak i zmarłych. Tomasz Krzyżak, przewodniczący komisji, wskazał, że w wielu sytuacjach wcześniejsza ocena zdarzeń była niewłaściwa, a zgłoszenia dotyczące krzywd wobec dzieci były bagatelizowane. 

Pierwsze informacje o niewłaściwym zachowaniu duchownych pojawiły się już w 1991 roku, czyli jeszcze przed powstaniem diecezji sosnowieckiej. W kolejnych latach podobne sygnały docierały wielokrotnie do biskupów, jednak podejmowane działania były minimalne lub w ogóle nie podejmowano interwencji.

Skala wykorzystywania seksualnego i profil podejrzanych

Na podstawie pracy komisji zidentyfikowano 29 osób podejrzanych o wykorzystanie seksualne dzieci w diecezji sosnowieckiej bądź z nią związanych. Wśród nich 23 to duchowni przynależący do diecezji, natomiast cztery osoby świeckie obejmowały organistę, katechetę, kleryka oraz animatora wspólnoty dla młodzieży szkolnej. Dwie kolejne osoby – zakonnik i ksiądz – były powiązane z inną diecezją. 

Tomasz Krzyżak zaznaczył, że sprawców stwierdzonych przestępstw ukarano w siedmiu przypadkach, w czterech ustalono, że domniemany sprawca nie żyje, trzy przypadki toczą się przed sądami świeckimi, a dziesięć jest w trakcie badania. Zgłoszeń, w których nie stwierdzono przestępstwa, było pięć.

W diecezji skrzywdzonych zostało co najmniej 50 dzieci, przy czym co trzecie to chłopiec, a 96 procent przypadków dotyczyło osób poniżej 15. roku życia. Wśród 19 księży, wobec których stwierdzono popełnienie przestępstwa seksualnego wobec małoletnich, sześciu zostało ukaranych. Dwie osoby wydalono ze stanu kapłańskiego, jeden duchowny otrzymał dożywotni zakaz posługi kapłańskiej i kontaktu z nieletnimi, a kolejni księża otrzymali czasowe lub trwałe ograniczenia kontaktu z dziećmi oraz zakazy pojawiania się w parafiach.

Kontrowersje wokół reakcji Kościoła i środki duszpasterskiej troski

Komisja ustaliła, że w przeszłości Kościół często stosował tzw. „środki duszpasterskiej troski”, polegające na przenoszeniu duchownych z jednej parafii do drugiej, zamiast dochodzić prawdy i ukarać sprawców. Tomasz Krzyżak wskazał, że "nie dążono do ukarania sprawcy przestępstwa, ale najczęściej próbowano mu zaradzić tak zwanymi środkami duszpasterskiej troski".

Dziennikarka TVN24 Maria Mikołajewska podkreśliła, że w raporcie odnotowano praktykę przenoszenia księży między parafiami, co może dawać skrzywdzonym nadzieję na sprawiedliwość, choć z 29 oskarżonych tylko dwie osoby zostały wydalone ze stanu kapłańskiego.

– Mnie, prawdę mówiąc, po prostu skręca, jak słyszę to z ust przewodniczącego komisji, która miała wyjaśniać tego typu sprawy. Która pracuje od grubo ponad roku. Spodziewałbym się, że usłyszę, kto za to odpowiadał, kiedy i jakie zostały podjęte środki, żeby pomóc skrzywdzonym. Tymczasem usłyszeliśmy o standardach, statystykach, paragrafach, procedurach – mówił Marcin Gutowski z „Czarno na Białym”.

Nazwiska prawomocnie skazanych duchownych zostały w raporcie zanonimizowane, podobnie jak nazwiska biskupów, co komisja tłumaczyła ochroną dobrego imienia sprawców. Komisja podkreśliła, że diecezja sosnowiecka jest pierwszą w Polsce, w której powołano tego typu organ do badania przypadków wykorzystywania dzieci przez duchownych, co może wyznaczać standardy dla innych diecezji.

Reakcja biskupa i dalsze kroki w diecezji

Biskup sosnowiecki Artur Ważny poinformował 8 lutego o zakończeniu pierwszego etapu prac komisji.

– Ustalenia Komisji dotyczą krzywd wyrządzonych dzieciom i osobom bezbronnym przez osoby duchowne w naszej Diecezji. Jako wspólnota Kościoła przyjmujemy postawę ukorzenia, pamiętając, że Bóg zawsze staje po stronie skrzywdzonych – podkreślił w komunikacie.

Hierarcha zapowiedział również, że w niedzielę 15 lutego skieruje do wiernych specjalny List Pasterski poświęcony drodze odnowy Kościoła. Biskup podkreślił, że teraz nie jest czas obrony instytucji, lecz czas obrony godności człowieka i wiary.

Raport powstał w odpowiedzi na szereg skandali w diecezji, w tym brutalne zdarzenia z udziałem duchownych, jak zabójstwo diakona w 2023 roku, czy przypadki popełniania przestępstw seksualnych wobec nieletnich, które skutkowały aktami oskarżenia i procesami. Komisja apelowała do osób, które posiadają wiedzę o takich zdarzeniach, o zgłaszanie informacji i zapewniała możliwość kontaktu, wsparcia psychologicznego, prawnego i duszpasterskiego.