"Truchła martwych zwierząt". Nadleśniczy o groźnej chorobie w polskich lasach

Skala dramatu – ponad 9 miliardów złotych strat w całej Polsce

Dziki są głównym wektorem rozprzestrzeniania się ASF w Polsce. Wirus, pochodzący pierwotnie z Afryki, pojawił się w Europie Wschodniej w 2007 roku, a do Polski dotarł około siedem lat później. Według GUS i PIWet, populacja dzików wzrosła przed pandemią do ponad 280 tys. osobników, co sprzyjało szybkiemu rozprzestrzenianiu patogenu.

W okresie 2014–2024 afrykański pomór świń dotknął polską hodowlę trzody chlewnej na niespotykaną skalę. Według danych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, opartych na opracowaniu naukowców z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, całkowite straty rolników wyniosły od 8,5 do 9,8 miliarda złotych.

W tym czasie potwierdzono 576 ognisk choroby w gospodarstwach, a do likwidacji skierowano 209 360 świń. Bezpośrednia wartość materialna tych ubojów przekroczyła 106 milionów złotych. Znacznie wyższe okazały się jednak straty pośrednie – koszty wdrożenia bioasekuracji, drastyczne spadki cen skupu w strefach czerwonych oraz całkowicie utracone dochody z powodu blokady produkcji i sprzedaży.

Pojawienie się wirusa w Nadleśnictwie Drawno – lato 2024 roku

Jak to wygląda w praktyce? Arnold Haręźlak z Nadleśnictwa Drawno podzielił się doświadczeniami z pierwszej linii walki z ASF:

- Mierzymy się z tym problemem na naszym terenie od połowy roku 2024. Pierwsze przypadki odnajdywania martwych dzików, które po przebadaniu okazywały się zarażone wirusem, stwierdzono w okresie letnim, czyli w czasie wzmożonego ruchu turystycznego.

- Wtedy pojawiły się pierwsze truchła martwych zwierząt i później cyklicznie to monitorowaliśmy. Z tego, co się orientuję - bo ten temat jest ważnym aspektem funkcjonowania gospodarki łowieckiej w nadleśnictwach - czas występowania ASF na danym obszarze, w skali przykładowo jednego nadleśnictwa, trwa zazwyczaj od dwóch do trzech lat.

- Wychodziłoby więc na to, że w rejonie, w którym się znajdujemy, jeszcze przez około rok będziemy musieli się z tym problemem mierzyć. Mogę też powiedzieć, że obserwujemy wyraźny spadek liczebności dzików. Realizowane są odstrzały sanitarne.

 - Prowadzimy stały monitoring sytuacji oraz inwentaryzację zwierzyny i ewidentnie widać, że populacja dzika na terenie nadleśnictwa wyraźnie się zmniejszyła. Słyszę też, że zdrowe dziki przemieszczają się do obszarów, które są jeszcze wolne od wirusa – jakby podświadomie czuły, gdzie jest bezpieczniej.

Jakie działania prewencyjne podejmuje Nadleśnictwo Drawno?

Nadleśniczy wytłumaczył także, jak wyglądają codzienne zmagania z wirusem, działania prewencyjne oraz akcje poszukiwawcze:

- Jeżeli chodzi o nadleśnictwo, to skupiamy się przede wszystkim na działaniach informacyjnych. Rozwiesiliśmy różnego rodzaju broszury na tablicach, które znajdują się w miejscach ogólnodostępnych w lesie - na przykład przy polach biwakowych oraz miejscach postoju pojazdów, ponadto tego typu broszury zostały również rozwieszone przy kancelariach leśnictw w kilku miejscowościach na terenie Nadleśnictwa Drawno.

- Prowadzimy też działania informacyjne na stronie internetowej nadleśnictwa oraz na Facebooku, gdzie między innymi wskazujemy osobom, które ewentualnie znalazłyby martwe zwierzęta, co mają zrobić i gdzie to zgłosić. Oprócz tego w nadleśnictwie, wspólnie z powiatowym lekarzem weterynarii z Choszczna, wielokrotnie organizowaliśmy przeszukiwania obszarów leśnych, czyli po prostu szukaliśmy martwych zwierząt. 

- Takich poszukiwań było kilka – myślę, że około pięciu–sześciu w zeszłym roku. I mówię tutaj tylko o przeszukiwaniach prowadzonych wspólnie z lekarzem powiatowym. Natomiast w ramach naszych wewnętrznych działań i obowiązków służbowych pracownicy leśni, zwłaszcza ci, którzy na co dzień pracują w terenie, tacy jak leśniczowie i podleśniczowie, zobowiązani są do stałego monitorowania terenów leśnych i sygnalizowania wszelkich przypadków, gdyby okazało się, że znajdowane są truchła martwych zwierząt.

Perspektywy walki z wirusem: od bioasekuracji po odbudowę stad

Skuteczna walka z ASF to proces wielotorowy, który wykracza poza ramy samej gospodarki leśnej. Choć działania nadleśnictw, takie jak te w Drawnie, są kluczowe dla monitorowania środowiska naturalnego, ostateczne wygaszenie ognisk zależy od ścisłej współpracy na linii leśnicy-rolnicy-inspekcja weterynaryjna.

• Rygorystyczna bioasekuracja: Fundamentem ograniczania strat finansowych jest przestrzeganie zasad bioasekuracji w gospodarstwach. Obejmuje to nie tylko grodzenie budynków inwentarskich, ale przede wszystkim zabezpieczenie paszy i ściółki przed dostępem zwierząt dzikich oraz rygorystyczną higienę pracowników.
• Regionalizacja i strefy obostrzeń: Unia Europejska wprowadziła system podziału na strefy (różowa, czerwona, niebieska), które determinują możliwości handlu trzodą chlewną. Wyjście z danej strefy wymaga czasu i braku nowych ognisk u świń domowych, co jest kluczowe dla odzyskania stabilności ekonomicznej przez lokalne gospodarstwa.
• Rola odstrzału sanitarnego: Poza monitoringiem padłych sztuk, kluczowym narzędziem jest depopulacja dzików poprzez intensywny odstrzał sanitarny. Ma on na celu przerwanie łańcucha transmisji wirusa poprzez radykalne zmniejszenie zagęszczenia populacji, co w dłuższej perspektywie może znacząco ograniczyć krążenie wirusa w danym ekosystemie i zmniejszyć ryzyko nowych ognisk.