Komisja Wenecka oceniła prezydencki projekt ustawy dot. sądownictwa

Karol Nawrocki zawetował ustawę o KRS i przedstawił własną propozycję

Spór wokół reformy sądownictwa nabrał nowego wymiaru w lutym 2026 roku, gdy prezydent Karol Nawrocki zawetował nowelizację ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa przygotowaną przez rząd i większość parlamentarną. Jednocześnie głowa państwa przedstawiła własny projekt ustawy o przywróceniu prawa do sądu oraz rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Dokument liczy 26 artykułów, a jego uzasadnienie zajmuje 40 stron.

Projekt zakłada między innymi przywrócenie zakazu kwestionowania przez sędziów obowiązywania przepisów dotyczących ustroju sądów oraz procedury powoływania sędziów i asesorów. Przewiduje również zakaz podważania istnienia i kompetencji konstytucyjnych organów państwa, w tym Trybunału Konstytucyjnego i Krajowej Rady Sądownictwa. Dodatkowo wprowadza zasadę, zgodnie z którą sądy nie mogłyby oceniać legalności powołania sędziów ani skutków wydanych przez nich orzeczeń.

Do Komisji Weneckiej projekt skierował marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty. Już w momencie ogłaszania tej decyzji polityk wskazywał, że wstępne analizy sejmowych prawników budzą poważne zastrzeżenia. Jak mówił, projekt może naruszać niezawisłość sędziowską i zasadę trójpodziału władzy. Na sesji plenarnej Komisji Weneckiej w Wenecji obecni byli także przedstawiciele polskich instytucji, w tym poseł Paweł Śliz oraz wiceminister sprawiedliwości Dariusz Mazur, którzy jeszcze przed publikacją dokumentu sygnalizowali, że jego treść nie będzie korzystna dla prezydenckiej propozycji.

Mocna ocena z Wenecji. Eksperci wskazali na poważny problem projektu

Opinia przyjęta podczas sesji plenarnej w Wenecji jest jednoznaczna co do zasadniczej oceny projektu. Komisja Wenecka podkreśliła, że sytuacja w polskim wymiarze sprawiedliwości wymaga pilnego rozwiązania, ponieważ dostęp obywateli do skutecznego wymiaru sprawiedliwości nie jest obecnie w pełni zagwarantowany. Jednocześnie autorzy dokumentu uznali, że propozycja przedstawiona przez prezydenta nie stanowi odpowiedzi na ten problem.

Sytuacja ta stanowi tak poważne zagrożenie dla praworządności w kraju, że konieczne jest znalezienie wyjścia z tego impasu. Jednak obecny projekt ustawy nie może być uznany za rozwiązanie. Zamiast tego kraj pilnie potrzebuje konstruktywnego dialogu międzyinstytucjonalnego oraz współpracy pomiędzy instytucjami państwowymi –napisano w uzasadnieniu cytowanym przez Interie.

Eksperci zwrócili uwagę, że projekt należy analizować w kontekście wieloletniego sporu dotyczącego statusu części sędziów powołanych po zmianach w Krajowej Radzie Sądownictwa. W opinii przypomniano, że około 30 proc. polskich sędziów zostało powołanych przy udziale KRS, której sposób funkcjonowania jest przedmiotem sporów prawnych. Zdaniem Komisji Weneckiej prezydenka propozycja nie usuwa źródła problemu, lecz ogranicza możliwość badania przez sądy kwestii związanych z tymi nominacjami. W efekcie, zamiast rozstrzygać spór dotyczący statusu sędziów, projekt miałby utrudniać jego ocenę przez wymiar sprawiedliwości.

Ostrzeżenie przed karaniem sędziów i upolitycznieniem obsady sądów

Szczególnie krytycznie Komisja Wenecka oceniła przepisy przewidujące sankcje za kwestionowanie określonych organów konstytucyjnych lub ocenianie niektórych kwestii związanych z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości. Autorzy opinii uznali, że takie rozwiązania mogą wywoływać efekt mrożący wobec sędziów wykonujących swoje obowiązki.

Przypisywanie odpowiedzialności karnej sędziemu, który jest zobowiązany do oceny działań lub zaniechań jednego z wymienionych organów albo w jednej z określonych kwestii stanowi wyraźne zagrożenie dla niezawisłości sądownictwa – podkreślono.

Komisja odniosła się w ten sposób do rozwiązań, które miałyby ograniczać możliwość oceniania przez sędziów działań określonych instytucji państwowych.

Choć opinia Komisji Weneckiej nie ma charakteru wiążącego, jest ważnym głosem eksperckim i często stanowi punkt odniesienia dla instytucji europejskich oraz uczestników debaty o praworządności i reformie sądownictwa w Polsce.